️ سید احمد محیططباطبایی؛ رئیس ایکوم ایران: موزههای کودک ذاتاً فضاهایی بیننسلیاند و بزرگسالان نیز میتوانند با آن ارتباط برقرار کنند؛ چراکه برخی موزهها بستری برای گفتوگو و تبادل میان نسلها فراهم میآورند.
علیاکبر زینالعابدین؛ روانشناس و فعال اجتماعی: در حال حاضر به پنج نوع گسست، شامل بحران همدلی اجتماعی، حافظه تاریخی، شکاف نسلی، شکاف محیط زیستی و گسست هویت فرهنگی دچار هستیم و موزهها یکی از فضاهایی هستند که میتوانند به ترمیم گسستها و افزایش پیوندها کمک کنند. از این رو حضور کودکان و نوجوانان در موزهها واجد اهمیت است.
گزارش اختصاصی خیر ایران را اینجا بخوانید:
در گردهمایی فعالان کودک و موزهداران مطرح شد:
موزهها؛ پیونددهندۀ نسلها و فاصلهها در جهان گسستۀ ما
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی خیر ایران، پنجمین نشست فعالان حوزه کودک و نوجوان و موزهداران، دوم خردادماه و به مناسبت روز جهانی موزه، با همت «ایکوم ایران» و «کانون توسعه فرهنگی کودکان» در سالن کنفرانس مجموعه فرهنگی تاریخی نیاوران برگزار شد. در این نشست علیاکبر زینالعابدین؛ روانشناس، سید احمد محیططباطبایی؛ رئیس ایکوم ایران و سوسن نیکذات؛ نماینده «موزه سفیران صلح» به ایراد سخن پرداختند.
در آغاز نشست، دکتر سید احمد محیططباطبایی؛ رئیس ایکوم ایران، با مرور فعالیتهای این نهاد از سال ۱۳۷۷، به روند توجه به کودکان در برنامههای سالانه ایکوم اشاره کرد و توضیح داد: در این سالها، در هفته موزه و میراث فرهنگی، روزهایی به کودکان اختصاص داده شده است. این روند با برگزاری جشنواره کودک در کاخ سعدآباد و نیاوران آغاز و بهتدریج به برنامهای ثابت در موزهها تبدیل شد. در ادامه این مسیر، موزههای بزرگی مانند نیاوران اقدام به ایجاد واحد کودک کردند و امکانات فرهنگی ویژهای برای این گروه فراهم شد؛ بهگونهای که حتی شکلگیری موزههای کودک را نیز شاهد بودیم.
وی با تأکید بر پرهیز از تفکیک مطلق کودکان از دیگر گروههای سنی افزود: نباید کودکی را از سایر ردههای سنی جدا کرد؛ هرچند در ایران، بهدلیل مغفولماندن این گروه، ناچار به تعریف روزهای مشخص برای آنها شدهایم. موزههای کودک ذاتاً فضاهایی بیننسلی هستند و بزرگسالان نیز میتوانند با آن ارتباط برقرار کنند. چراکه برخی موزهها بستری برای گفتوگو و تبادل میان نسلها فراهم میکنند.
محیططباطبایی در ادامه، با اشاره به گستره مخاطبان ادبیات کودک تصریح کرد: داستان کودک میتواند مخاطبانی از ۹ تا ۹۹ سال داشته باشد؛ بنابراین، قصه پدیدهای فراگیر و متعلق به همه است.
وی همچنین با بازگویی برنامههای کاخ نیاوران برای کودک و نوجوان ابراز کرد: چندین سال است که دوم خرداد را به روز کودک اختصاص دادهایم و در این چارچوب، تجربیات خود را با نهادهای مختلف به اشتراک میگذاریم.
رئیس ایکوم ایران در پایان، با ارجاع به شعار امسال ایکوم گفت: گسست، صرفاً مفهومی جهانی نیست و در سطح روابط میان نسلها؛ بهویژه در نسبت میان نسل جدید و نسلهای پیشین نیز قابلمشاهده است. این مفهوم میتواند بهعنوان محوری برای ساماندهی فعالیت موزهها و کنشگران حوزه کودک موردِتوجه قرار گیرد.
در ادامه، سوسن نیکذات؛ از «موزه سفیران صلح» به ارائه گزارش فعالیتهای خود پرداخت. پیش از سخنان او، محیططباطبایی در معرفی این مجموعه گفت: «موزه سفیران صلح یک موزه سیار است و خانم نیکذات در یک خودرو این موزه را جمعآوری کرده است.»
سپس، سوسن نیکذات با تأکید بر فعالیتهای بینالمللی موزه سفیران صلح بیان کرد: تابهحال به ۳۳ کشور سفر کردهایم و موزه برای ما بهانهای برای معرفی و تبادل فرهنگ ایران با دیگر کشورهاست.
وی با اشاره به شرایط دشوار اخیر کشور و فعالیتهای خود در دوران جنگ افزود: در این مدت، ناآرامیها و دو جنگ را پشت سر گذاشتیم و متأسفانه تعطیلی موزهها و محدودیت فضای مجازی سبب شد بسیاری از فعالیتها متوقف شود. تا زمانی که دسترسی به اینترنت داشتیم، هر شب برای کودکان، اولیا و مربیان کارگاه برگزار میکردیم تا در جریان احساسات بچهها قرار بگیریم.
نیکذات در ادامه درباره ارتباط موزه با کودکان بیمار گفت: به بیمارستانها رفتیم تا ترس از جنگ و مرگ را کاهش دهیم. حتی برای کودکی که علاقهمند به ساخت جواهرات بود، امکان این کار را فراهم کردیم تا امید به او بازگردد. همچنین در مهدکودکها حضور پیدا کردیم، دانه بلوط کاشتیم و به کودکان اطمینان میدادیم که این دانهها جوانه میزنند.
از دیگر اقدامات این مجموعه میتوان به کاشت درخت، توزیع کتاب «درخت صلح»، تولید مستند «جنگ تا جنگ»، صدور بیانیه حقوق کودکان در جنگ و اجرای برنامه «سوگ عروسکها» اشاره کرد.
تداوم فعالیتهای فرهنگی با وجود محدودیتها
در ادامه، فرمهر منجزی از کانون توسعه فرهنگی کودکان درباره فعالیتهای این کانون گفت: با وجود ناامیدی از برخی نهادها، کار را ادامه دادیم تا کودکان از کتابخانه فاصله نگیرند. کارگاههای مختلفی برگزار کردیم و تلاش کردیم کتابداران را بهروز نگه داریم تا بتوانند با مسائل روز همراه شوند. اکنون ۳۳ کتابخانه داریم و علاوه بر آن، با حدود ۲۰۰ مدرسه عشایری در ارتباط هستیم. برای ۵۰ مدرسه روستایی کتاب تأمین کردیم تا بهعنوان کتابخانه مدرسه موردِاستفاده قرار گیرد.
نقش موزهها در پاسخ به بحرانهای کودکان
در بخش دیگری از نشست، نماینده غارموزه وزیری، با یادآوری نقش موزهها در بحران به حاضران گفت: اینکه سرانجام مسائل اقتصادی چه خواهد بود، به این اندازه مهم نیست که از خود بپرسیم درحالِحاضر برای کودکان چه نقشی میتوانیم ایفا کنیم. باید ببینیم چگونه میتوانیم با امکانات موجود، حال بهتری برای کودکان ایجاد کنیم.
وی با اشاره به فعالیتهای این مجموعه ابراز داشت: در این مجموعه تلاش کردهایم آزاده زندگیکردن را به کودکان بیاموزیم. در یک سال گذشته، با برگزاری جشنها و کارگاهها، مسیری ایجاد شده که کودکان دوباره تجربهکردن را بیاموزند.
در ادامه نشست، نمایندگان موزهها و نهادهای مختلف، ازجمله «شورای کتاب کودک»، گروه «سنجاق قفلی»، «اداره کل موزههای محیطزیست»، «موزه تاریخ کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان»، «موزه مجازی هنر کودک»، «مجموعه بادبادک» و دیگر فعالان، گزارشهای خود را ارائه دادند. در این بخش، به موضوعاتی چون ترویج کتابخوانی، تولیدمحتوای رسانهای، فعالیتهای هنری برای کودکان، توجه به کودکان دارای معلولیت و نقش موزهها در آموزش تنوع زیستی پرداخته شد.
نماینده موزههای محیطزیست، با تأکید بر اهمیت این موزهها توضیح داد: «موزههای تاریخ طبیعی، گنجینههای ارزشمند ذخایر زیستی کشور هستند.» وی همچنین ضمن اشاره به مشکلات ساختاری این موزه افزود: «هنوز ردیف شغلی مشخصی برای کارشناسان موزه نداریم و محیطبانان در زمان استراحت خود در این موزهها فعالیت میکنند.»
در بخش دیگری از این نشست، باستانشناس و موزهدار کاخ گلستان با اشاره به تعطیلی موزهها در دوران جنگ، به تشریح فعالیتهای این مجموعه در ایام اخیر پرداخت و گفت:در این مدت به بهروزرسانی کاتالوگهای موزه، جمعخوانی کتاب و تهیه پادکست پرداختهایم. همچنین در حال تدوین نقشه اختصاصی موزه برای کودکان هستیم.
سپس مسئول «موزه ناقوس و زنگهای تاریخی» به ایراد سخن پرداخت و ابراز کرد: این موزه میتواند بهعنوان مرکزی برای آموزش غیرمستقیم، آشنایی با سیر تحول صنایع سنتی و صنعتی، کار با فلز، فرهنگهای ملل و همچنین تاریخ و جغرافیا عمل کند.
در ادامه، به فعالیتهای «موزه صلح» و توجه موزه به کودکان مناطق محروم پرداخته شد. در همین راستا، سید احمد محیططباطبایی، رئیس ایکوم ایران، یادآور شد: «آموزش متقابل کودکان و سالمندان، یکی از مؤثرترین شیوههای تربیتی است که در موزه صلح موردتوجه است.»
در پایان این بخش، مسئول «موزه تاریخ»، وابسته به کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان» ضمن معرفی این مجموعه به عنوان نخستین موزه تخصصی کودک و نوجوان که فعالیت خود را از سال ۱۳۶۵ آغاز کرده است، گفت: از سال ۶۵ در موزه رویکرد آموزش تاریخ را در پیش گرفتیم. موزه تاریخ فضایی توضیحی و روایتمحور دارد.
وی با اشاره به طراحی تونل موزه با استفاده از ابزارهای بازیافتی که دورانی از غارنشینی تا عصر دیجیتال را در بر میگیرد، تصریح کرد: «تم موزه هر سال تغییر میکند، اما محوریت آن همچنان تاریخی است.»
کارشناس موزه تاریخ با ابراز نگرانی از آسیبهای وارده به موزه در دوران جنگ و دشواریهای تداوم فعالیت، افزود: «با وجود جایگاه ارزشمند این موزه، چنانکه باید شناخته نشده و متأسفانه درحالحاضر تنها برای بقا میجنگیم و هر شش ماه با تهدید تعطیلی مواجه هستیم.»
همچنین نماینده کتابکده از مراقبت از کودکان و پیشگیری از آسیب در ایام جنگ سخن گفت و از فعالیتهای ترویجی از طریق قصهها یاد کرد. سپس به فعالیتهای مؤسسه پژوهشی کودکان در دوران بحران، از سیل و زلزله تا جنگهای اخیر، پرداخته شد.
تجربههای میدانی، روایتهای شخصی و فعالیتهای مردمی
در بخش دیگری از نشست، فعالان مستقل به بیان تجربیات خود پرداختند. کوروش وفاداری، تسهیلگر، نویسنده و موزهدار، در توضیح فعالیتهای خود به حضار گفت: از ۱۸سالگی عاشقانه وارد این فضا شدم و «خانه قصهگو» را راهاندازی کردم. شبهای قصهگویی با حضور خانوادهها، انرژی و حس خوبی ایجاد میکند و راهی برای دورشدن از فضای بسته آپارتمانی است.
سپس رضا عبدی؛ نویسنده کودک و نوجوان درباره کنش ادبی خود در راستای موزهسازی بیان کرد: «من بهعنوان یک نویسنده یک موزه فردی هستم؛ چون برای کودکان کتاب تولید میکنم.» وی همچنین از راهاندازی «موزه نوشتن» و پروژه تاریخ شفاهی کودکان خبر داد.
همچنین آزیتا رضایی؛ از فعالان حوزه فرهنگ با اشاره به فعالیتهای اخیر خود در بحرانهای کشور و نبود حمایت مسئولان اظهار کرد: در دوران جنگ، با یک گروه نوجوان، تمرین تئاتر را در زیرزمین خانه یکی از بچهها آغاز کردیم.
چالشها، آسیبها و دغدغهها
در این نشست، به آسیبهای واردشده به موزهها از جمله تعطیلی بسیاری از موزهها، آسیب به برخی مراکز مانند فلکالافلاک و مخازن علمی و مشکلات ساختاری نیز اشاره شد. همچنین یکی از نوجوانان حاضر در نشست به بیان تجربه خود از حضور در موزهها پرداخت و توضیح داد: بیشتر فعالیت موزهها کودکمحور نیست و برای جذب نوجوانان باید به فعالیتهای رسانهای توجه بیشتری شود. ضمن آنکه در بسیاری موارد، به نوجوان بهصورت مستقل توجه نمیشود.
تأکید بر آموزش در مواجهه با بحران جهانی
در نهایت، سخنرانی منیر همایونی، مدیر کانون توسعه فرهنگی کودکان، درباره این رویداد سالانه بهنمایش درآمد. وی با اشاره به بحرانهای جهانی حاضر گفت: جهان امروز ما با مسائلی مانند گرم شدن زمین، آلودگی محیط زیست و افزایش خشونت مواجه است. در چنین جهانی گسسته زندگی میکنیم و اگر اقدام جدی صورت نگیرد، سرنوشت انسان نامعلوم خواهد بود.» همایونی افزود: آموزش تنها ابزاری است که میتواند کودکان را برای مواجهه با این شرایط آماده کند.
در پایان این بخش، از تعدادی از فعالان و موزهداران، از جمله علیاکبر زینالعابدین، عباس هدایتی، پروانه اسکاش، عمار تفتی، مریم عرب و کوروش وفاداری تقدیر بهعمل آمد.
کارگاه «کودک؛ عامل پیوند در جهان گسسته»
در بخش دوم این نشست، کارگاه آموزشی «کودک؛ عامل پیوند در جهان گسسته» با حضور علیاکبر زینالعابدین؛ روانشناس و فعال اجتماعی برگزار شد. وی در ابتدای سخنان خود با اشاره به شعار جهانی ایکوم اظهار داشت: ما هر سال براساس شعار جهانی ایکوم که زیر نظر یونسکو است عمل میکنیم؛ ایکوم یک نهاد بینالمللی غیردولتی است که مجموعهای از نهادهای مدنی در آن عضویت دارند.
او در ادامه، با تأکید بر تغییر کارکرد موزهها در شرایط بحرانی افزود: در شرایط بحران، موزهها از کالبد فیزیکی به کالبدی ذهنی و دیجیتال منتقل میشوند و ابزارهای دیجیتال نقش پررنگتری پیدا میکنند.
زینالعابدین همچنین با اشاره به نقش نسل جدید در انتقال تجربه موزهها تصریح کرد: «کودکان راهنمایان موزه هستند و حضورشان میتواند گسستها را از بین ببرد.» وی در ادامه، با بیان اینکه «موزهها در جهان گسسته، پیونددهنده هستند»، به تبیین مفهوم گسستگی پرداخت و از حاضران خواست دیدگاههای خود را در این زمینه مطرح کنند.
این نویسنده کودکونوجوان با اشاره به وضعیت عضویت برخی کشورها در ایکوم افزود: اسرائیل و آمریکا عضو ایکوم نیستند و به همین دلیل نسبت به تخریب موزهها مسئولیتی نمیپذیرند. در جهان دچار قطبیشدگی، موزهها باید بهعنوان پل فرهنگی ایفای نقش کنند.
او در ادامه، با اشاره به رویکرد نوآورانه این کارگاه به پنج نوع گسست، شامل بحران همدلی اجتماعی، حافظه تاریخی، شکاف نسلی، شکاف محیط زیستی و هویت فرهنگی، اشاره کرد و افزود: «میان نسلهای زد، آلفا و حتی نسلهای پیش رو، شکافهای قابلتوجهی وجود دارد.»
زینالعابدین در بخش دیگری از سخنان خود، با طرح این پرسش که «ما که هستیم؟» به مسئله گسست هویت فرهنگی پرداخت. وی نقش کودکان و نوجوانان را در بازسازی این هویت مهم دانست و از حاضران خواست به تجربههای کنشگری نوجوانان در بحرانهای اجتماعی و ظرفیت آنها در ایجاد پیوند توجه کنند.
در ادامه، به اهمیت نمادهایی همچون ساداکو و دُرنا بهعنوان نشانه صلح جهانی اشاره شد و یکی از حاضران، از تجربههای نوجوانی خود در سردشت و فعالیتهای چندساله اخیرش در حوزه کاشت نهال بلوط برای حمایت از آسیبدیدگان شیمیایی سخن گفت و اظهار کرد: اکنون ۶۶۰ هزار نهال بلوط با نام جوانههای صلح و مهربانی کاشته شده است. این اقدام به ایجاد پیوند میان کودکان مناطق مختلف بحرانزده منجر شده و تاکنون شش جنگل دستکاشت از این نهالها شکل گرفته است.
در ادامه، بخش عملی کارگاه برگزار شد و شرکتکنندگان در قالب گروههایی به همآفرینی پرداختند. در این بخش، مفهوم «کولهپشتی تابآوری» موردِبحث قرار گرفت و چگونگی مواجهه نوجوانان با شرایط بحرانی بررسی شد. زینالعابدین در جمعبندی نهایی این کارگاه اظهار کرد: در جهانی که گسستها دیوار میسازند، هر کودک یک موزه زنده و هر نوجوان یک راهنمای موزه برای صلح و پیوند است. وی پیوند در جهان گسسته را به منزله صلح برشمرد.
در پایان، گروهها به ارائه ایدههای خود پرداختند و درباره قابلیت اجرایی آنها بحث شد که در مجموع، ارزیابی جمعی از ایدههای بیانشده مثبت بود.
زینالعابدین این کارگاه را «چشماندازی برای سال پیش رو» توصیف کرد و با تأکید بر اهمیت شبکهسازی گفت: ما بهواسطه ایکوم یکدیگر را میشناسیم. حضور و فعالیت نوجوانان در کنار بزرگسالان میتواند به کاهش شکاف نسلی کمک کند.
در بخش پایانی، این نویسنده و فعال اجتماعی با اشاره به فعالیتهای «گروه سنجاققفلی» بیان کرد: «از دیماه امسال، یک مراقبت همگانی برای امنیت جانی نوجوانان در نظر گرفتهایم و این اقدام در راستای مسئولیتپذیری در شرایط بحرانی صورت گرفته است.» وی در پایان، با اشاره به جای خالی برخی از فعالان شهرهای دیگر ایران، کارگاه را با قدردانی از حضور موزهداران و فعالان فرهنگی به پایان رساند.
گزارش از نیلوفر بختیاری
